بصیر

تنها کسانی مردانه می میرند که مردانه زیسته باشند. سید مرتضی آوینی(ره)

آموزه‎های مدیریتی، قسمت سوم: اندرز گرفتن بهرام از شبان
ساعت ۱۱:٠٥ ‎ب.ظ روز ۸ آذر ۱۳٩۳  کلمات کلیدی: نظارت و بازرسی ، اختلاس ، خیانت مسئولان ، حکایت مدیریتی

 

آموزه‎های مدیریتی، قسمت سوم:

اندرز گرفتن بهرام از شبان

یکی از بزرگ‎ترین و اساسی‎ترین معضلات و آسیب‎های نظام مدیریتی در جامعه و در کلیه حوزه‎ها، اعم از حوزه‎های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی‎مذهبی، نبود پایش و نظارت بر عملکرد مقامات در حوزه‎های فوق و ایمان و اعتماد کامل به منصوبان و صاحب‎منصبان است. البته بماند ایرادها و اشکالات اساسی وارد بر شاخص‎ها، معیارها و نحوه انتخاب و انتصاب بسیاری از این افراد! حال آنکه بر اساس آموزه‎های دینی، عقلی و مدیریتی پایش و نظارت دائمی و بدون اغماض بر رفتار و عملکرد مسئولان در همه حوزه‎ها امری اجتناب‎ناپذیر و ضروری است.


نبود این پایش و نظارتِ ضروری بر رفتار مدیران و مسئولان در جامعه ما، ادعایی غیرقابل خدشه و مقرون به واقع است. تک‎تک ما در محیط پیرامون خود موارد متعددی از مفاسد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و ... را شاهد و ناظریم. مصادیقی از اختلاس‎ها، ارتشاءها، سوءاستفاده از بیت‎المال و اموال عمومی و ... اوج این مشاهدات، مصادیق کلان و عجیب مربوط به مفاسد کلان اقتصادیِ 3000 میلیاردی، 8700 میلیاردی، 6000 میلیاردی که هر روز با افتخار! در جامعه‎ی علوی ما رونمایی می‎گردد.

ادبیات غنی فارسی ما با بهره‎مندی از تاریخ و تمدّن ایرانی و اسلامی مملوّ از آموزه‎های مدیریتی است که اگر ما به همراه بسیاری از شاخصه‎های مذهبی و تاریخی دیگر، از تمسّک و توسّل صِرف و متظاهرانه به آنها پرهیز نموده و آنها را در مقام عمل به حوزه‎های مختلف جامعه وارد نماییم شرایطمان متفاوت از وضع موجود خواهد شد.

یکی از مصادیق این آموزه‎ها مربوط است به داستان اندرز گرفتن بهرام از شبان در هفت پیکر نظامی گنجوی. ماجرای مواجه شدن شاه بهرام یا همان بهرامِ گور با چوپانی که سگ گلّه‎ی خویش را دست و پا بسته از درخت آویزان نموده است و پادشاهِ امپراتوری ایران همانند دانش‎آموزی از قصّه چوپان درس می‎گیرد. داستانی مملوّ از آموزه‎ها و مؤلّفه‎های سیاسی و مدیریتی.

شرح داستان:

شاه بهرام پس از اطلاع از تجهیز لشگر چین و قصد حمله حاکم آن کشور به ایران، عزم سرکشی از شهر و بررسی اوضاع برای مقابله با حمله بیگانه نمود. اما در این پایش و بررسی  اوضاع و احوال جامعه را کاملاً برخلاف گزارشات و اخباری دید که همواره منصوبان و اُمنایش به وی می‎دادند؛ خزانه‎ی خالی، سپاه پراکنده، مردمی مأیوس و ناراضی از پادشاه.

پس از بازگشت به قصر غم و غصه تمام وجود شاه را فراگرفت. اندکی بعد برای انبساط روح و روان خویش عزم شکار نمود و یکّه و تنها سوار بر اسب به نخجیر رفت و ...

چون ز صید پلنگ و شیر و گراز          خواست تا سوی خانه گردد باز

دید دودی چو اژدهای سیاه          سر برآورده در گرفتن ماه

چون بر آن دود رفت گامی چند          خرگهی دید برکشیده بلند

گله گوسفند سم تا گوش          گشته در آفتاب یخنی جوش

سگی آویخته ز شاخ درخت          بسته چون‎سنگ دست‎و‎پایش سخت

سوی خرگاه راند مرکب تیز          دید پیری چو صبح مهرانگیز

پیر چون دید میهمان برجَست          به پرستشگری میان دربست

شه چو نان پاره شبان را دید          شربتی آب خورد و دست کشید

گفت نان آنگهی خورم که نخست          زانچه پرسم خبردهی به درست

کین سگ بسته مستمند چراست          شیرخانه است گرگ بند چراست

پیر گفت ای جوان زیبا روی          گویمت آنچه رفت موی به موی

این سگی بود پاسبان گله          من بدو کرده کار خویش یله

از وفاداری و امینی او          شاد بودم به همنشینی او

گر کله دور داشتی همه سال          دزد را چنگ و گرگ را چنگال

من بدو داده حرز خانه خویش          خوانده او را نه سگ شبانه خویش

و او به دندان و چنگ دشمن سوز          بازوی آهنین من شب و روز

چند سالَم یتاق داری کرد          راست بازی و راست کاری کرد

تا یکی روز بر صحیفه کار          گله را نقش بر زدم به شمار

هفت سر گوسفند کم دیدم          غلطم در حساب ترسیدم

بعد یک هفته چون شمردم باز          هم کم آمد به کس نگفتم راز

پاس می‌داشتم به رای و به هوش          در خطای کسم نیامد گوش

گر چه می‌داشتم به شبها پاس          نشدم هیچ شب حریف شناس

باز چون کردم آن شمار درست          هم کم آمد چنانکه روز نخست

همه شب خاطرم به غم می‌بود          کز گله گوسفند کم می‌بود

ده ده و پنج پنچ می‌پرداخت          چون یخی کو به آفتاب گداخت

اوفتادم من بیابانی               از گله صاحبی به چوپانی

گفتم این رخنه گر ز چشم بدست          دستکار کدام دام و ددست

با سگی این چنین که شیری کرد          کیست کاین آشنا دلیری کرد

تا یکی روز بر کناره آب          خفته بودم درآمدم از خواب

همچنان سرنهاده بر سر چوب          دست و پائی کشیده بی آشوب

ماده گرگی ز دور دیدم چست          کامد و شد سگش برابر سست

خواند سگ را به سگ زبانی خویش          سگ دویدش به مهربانی پیش

عاقبت بر سرین گرگ نشست          کام دل راند و رفت کار از دست

آمد و خفت و آرمید تنش          مهر حق السکوت بر دهنش

گرگ چون رشوه داده بود ز پیش          جست حق القدومِ خدمت خویش

گوسفندی قوی که سر گله بود          پایش از بار دنبه آبله بود

برد و خوردش به کمترین نفسی          وین چنین رشوه خورده بود بسی

سگ ملعون به شهوتی که براند          گله‌ای را به دست گرگ بماند

گله‌ای را که کارسازی کرد          در سر کار عشق‎بازی کرد

چند نوبت معاف داشتمش          او خطا کرد و من گذاشتمش

تا هم آخر گرفتمش با گرگ          بستمش بر چنین خطای بزرگ

کردمش در شکنجه زندانی          تاکند بنده  بنده فرمانی

سگِ من گرگ راه بند منست          بلکه قصاب گوسفند منست

بر امانت خیانتی بردوخت          وان امینی به خائنی بفروخت

رخصت آن شد که تا نخواهد مرد          از چنین بند جان نخواهد برد

هر که با مجرمان چنین نکند          هیچکس بر وی آفرین نکند

 

شاه این ماجرا را در مقام قیاس همانند اوضاع حکومت خویش دید و از چوپانِ پیر پادشاهی آموخت. ناخودآگاه با شنیدن این داستان به یاد راست‎روشن وزیر و امین و همه‎کاره‎ی دربار خویش افتاد که آنچنان غرق اعتماد به او شده بود که...

شاه بهرام ازان سخندانی          عبرتی برگرفت پنهانی

این سخن رمز بود چون دریافت          خورد چیزی و سوی شهر شتافت

گفت با خود کزین شبانه پیر          شاهی آموختم زهی تدبیر

در نمودار آدمیت من          من شبانم گله رعیت من

این که دستور تیزبین منست          در حفاظ گله امین منست

چون نماند اساس کار درست          از امین رخنه باز باید جست

تا بگوید که این خرابی چیست          اصل و بنیاد این خرابی کیست

شاه دانست کان چه شیوه گَریست          دزد خانه به قصد خانه بریست

بامدادان که روز روشن گشت          شب تاریک فرش خود بنوشت

بارگه بر سپهر زد بهرام          بار خود کرد بر خلایق عام

مهتران آمدند از پس و پیش          صف کشیدند بر مراتب خویش

راست‎روشن درآمد از در کاخ          رفت بر صدرگاه خود گستاخ

شه در او دید خشمناک و درشت          بانگ برزد چنانکه او را کشت

کای همه ملک من خراب از تو          رفته رونق ز ملک و آب از تو

گنج خود را به گوهر آکندی          گوهر و گنج من پراکندی

ساز و برگ از سپه گرفتی باز          تا سپه را نه برگ ماند و نه ساز

خانه بندگان من بردی          پای در خون هرکس افشردی

از رعیت بجای رسم و خراج          گه کمر خواستی و گاهی تاج

حق نعمت گذاشتی از یاد          نیست شرمت ز من که شرمت باد

هست بر هر کسی به ملت خویش          کفر نعمت ز کفر ملت پیش

حق نعمت شناختن در کار          نعمت افزون دهد به نعمت خوار

از تو بر من چه راست روشن گشت          راستی رفت و روشنی بگذشت

لشگر و گنج را رساندی رنج          تا نه لشگر به جای ماند و نه گنج

چه گمان برده‌ای که وقت شراب          غافلانه مرا رباید خواب

رخنه سازی تو دست مستان را          بشکنی پای زیردستان را

بهر من باد خاک اگر بهرام          تیغ فرمش کند چون گیرد جام

گر ز خود غافلم به باده و رود          نیستم غافل از سپهر کبود

زین سخن صد هزار چنبر ساخت          همه در گردن وزیر انداخت

پس بفرمود تا زبانی زشت          سوی دوزخ دواندش ز بهشت

از عمامه کمند کردنش          در کشیدند و بند کردنش

پای در کنده دست در زنجیر          این چنین کس وزر بود نه وزیر

چون بدان قهرمان در آمد قهر          شه منادی روانه کرد به شهر

تا ستمدیدگان در آن فریاد          داد خواهند و شه دهدشان داد

....

 

مطالب مرتبط:   قسمت نخست                   قسمت دوم